Uso de Pronombres Relativos, Interrogativos y Exclamativos

Ola. Na lección anterior distinguiches os pronomes persoais tónicos e átonos e aprendiches a escoller formas como min, che, lle ou lla segundo a súa función. Agora imos traballar outro grupo especialmente frecuente nas cuestións breves de gramática: os relativos, interrogativos e exclamativos.

O obxectivo non é só memorizar que, quen, cal ou canto, senón recoñecer que función desempeñan no enunciado, evitar interferencias do castelán como don­de, quenes ou cuio, e escribir correctamente estas formas, incluída a cuestión dos acentos gráficos.

---

O mapa básico: que tipo de palabra necesitas?

As formas principais son:

• que
• quen
• cal / cales
• canto / canta / cantos / cantas
• cuxo / cuxa / cuxos / cuxas como relativo posesivo

Ademais, onde, cando e como poden funcionar como relativos ou interrogativos, aínda que son adverbios, non pronomes.

A clave para o test é identificar o papel que ten a palabra:

Tipo	Que expresa?	Exemplo
Relativo	Retoma un referente e introduce unha oración subordinada.	O informe que chegou onte está completo.
Interrogativo	Pregunta por unha información descoñecida, de maneira directa ou indirecta.	Que informe chegou? / Non sei que informe chegou.
Exclamativo	Engade intensidade, valoración ou ponderación.	Que informe tan completo!

Un relativo adoita ter un antecedente, é dicir, unha palabra anterior á que se refire:

• A paciente que agarda na sala ten cita ás dez.
  O antecedente é a paciente.

• A solicitude na cal consta o erro debe corrixirse.
  O antecedente é a solicitude.

Nos interrogativos non se retoma necesariamente un nome previo: búscase unha información.

• Quen chamou?
• Cal é o prazo de presentación?
• Cantas persoas acudiron á consulta?

Nos exclamativos tampouco se procura unha resposta; exprésase intensidade:

• Canta xente hai hoxe!
• Que boa nova!

Hai unha precaución importante: non todo que é pronome. En A responsable indicou que a cita se aprazaba, que é unha conxunción que introduce unha subordinada, non un relativo nin un interrogativo. No exame, mira sempre se que substitúe ou pregunta por algo, ou se simplemente enlaza dúas oracións.

---

Relativos: unir información sen repetir o nome

Os relativos permiten engadir información sobre un elemento xa mencionado. En vez de repetir o substantivo, introdúcese unha subordinada:

• A enfermeira revisou a documentación. A documentación estaba incompleta.
• A enfermeira revisou a documentación que estaba incompleta.

Que, o relativo máis frecuente

Que é invariable: non cambia nin por xénero nin por número.

• O documento que chegou está rexistrado.
• A cita que foi anulada xa se comunicou.
• Os resultados que recibimos son correctos.
• As probas que solicitou a médica están pendentes.

Un erro típico consiste en buscar concordancia no relativo: non se escribe a cales ou os ques para concordar automaticamente co antecedente. Con que, a forma é sempre a mesma.

Quen: persoas, nunca quenes

Quen refírese a persoas e é tamén invariable. A forma *quenes non é normativa.

• A persoa quen?
  Esta frase está incompleta; normalmente quen necesita unha estrutura máis clara.

• Non sei quen chamou.

• Quen solicitou a cita?

• Quen teña a documentación completa poderá presentala.

Neste último exemplo, quen é un relativo libre: non aparece un antecedente expreso como a persoa, pero o seu sentido é equivalente a “a persoa que”.

En preguntas sobre a identidade dunha persoa, o verbo vai normalmente en singular:

• Quen chama?
• Dime quen chamou.

Isto mantense aínda que poidan ser varias persoas. Porén, se o verbo ser concorda cun atributo plural, é correcta a construción plural:

• Quen son os que chaman?
• Sei quen son os que falaron.

Non confundas estas estruturas con formas non normativas como *quenes falaron.

Cal / cales: identificar ou escoller

Cal presenta plural: cales. Resulta moi habitual cando hai que identificar un elemento dentro dun conxunto ou escoller entre varias opcións.

• Cal é o número de expediente?
• Cales son os documentos necesarios?
• Non sabemos cal é a causa da demora.

Como relativo aparece con frecuencia en rexistros formais, a miúdo acompañado de artigo:

• A resolución, a cal se notificará proximamente, pon fin ao procedemento.
• Os criterios segundo os cales se valorará a solicitude figuran na convocatoria.

Para un texto administrativo, estas formas son útiles; nunha frase ordinaria, que adoita ser máis natural:

• A resolución que se notificará proximamente...

Canto: concordancia de xénero e número

Canto cambia para concordar co substantivo ao que acompaña ou substitúe:

Forma	Exemplo
canto	Canto tempo falta?
canta	Canta documentación hai que presentar?
cantos	Cantos usuarios solicitaron información?
cantas	Cantas doses se administraron?

Pode ser interrogativo:

• Cantas citas quedan dispoñibles?
• Non sabemos cantos usuarios acudiron.

Tamén pode ser relativo, cun sentido próximo a “todos os que” ou “todo o que”:

• Atendeu cantos pacientes chegaron antes das doce.
• Revisaron canta información figuraba no expediente.

A forma debe concordar co nome, non coa persoa que fala nin co verbo.

Cuxo: posesión e linguaxe administrativa

Cuxo é un relativo posesivo. É unha forma moi rendible para oposicións porque, aínda que é pouco frecuente na conversa, mantén presenza en redaccións administrativas e xurídicas.

• A persoa cuxos datos constan no rexistro recibirá unha notificación.
• A resolución, cuxa publicación se demorará, será comunicada ás persoas interesadas.
• Os expedientes cuxas copias faltan deben completarse.

A concordancia faise coa cousa posuída:

• cuxo expediente
• cuxa solicitude
• cuxos datos
• cuxas copias

Non concorda coa persoa propietaria. En a paciente cuxos datos se actualizaron, os datos son masculinos plurais; por iso aparece cuxos, aínda que paciente poida referirse a unha muller.

A forma *cuio é un castelanismo e non é válida. Se a oración é interrogativa, o habitual é empregar de quen:

• De quen é este expediente?

---

Onde, cando e como: formas correctas no contexto

Estas tres palabras funcionan como adverbios, pero o seu comportamento é parecido ao dos relativos e interrogativos.

Onde

Expresa lugar:

• Onde está a sala de espera?
• Non sei onde está a sala de espera.
• O centro onde se realizará a proba está sinalizado.

A forma normativa é onde. Debes descartar *donde, incluso en expresións con preposición:

• De onde vés?
• A onde se dirixe a persoa usuaria?

Cando

Expresa tempo:

• Cando remata o prazo?
• Aínda non sabemos cando remata o prazo.
• Recordo cando se publicou a convocatoria.

Como

Expresa modo, maneira ou estado:

• Como se solicita a cita previa?
• Explicou como se debía cubrir o formulario.
• A maneira como se xestionou a incidencia foi correcta.

---

Interrogativos e exclamativos: a grafía sen acento

Este punto require desaprender un automatismo do castelán. En galego, que, quen, cal, canto, onde, cando e como non levan acento gráfico nas interrogativas nin nas exclamativas directas.

Uso	Forma normativa	Forma que debes descartar
Pregunta	Que documentación achegou?	*Qué documentación achegou?
Pregunta	Cal é a data límite?	*Cál é a data límite?
Pregunta	Onde está o servizo?	*Ónde está o servizo?
Exclamación	Canta demora կա!	*Cánta demora hai!
Exclamación	Que boa atención recibiu!	*Qué boa atención recibiu!

Nunha interrogativa indirecta tampouco se acentúan normalmente:

• Preguntou que documentación debía presentar.
• Non sabemos cando se publicará a listaxe.
• Explícame como funciona o sistema.
• Dime quen chamou.

A ortografía admite excepcionalmente un acento cando evita unha ambigüidade real entre unha interrogación indirecta e unha subordinada introducida pola conxunción que:

• Dime qué queres.
  O sentido é: “Dime que cousa queres”.

• Dime que queres participar.
  O sentido é: “Dime que desexas participar”.

Para responder a un test, aplica unha regra prudente:

1. Nunha pregunta directa ou exclamación directa, escribe sempre sen acento: Que?, quen?, cal?, canto?, como?, cando?, onde?
2. Nunha interrogativa indirecta, escribe tamén normalmente sen acento.
3. Considera o acento só se as dúas interpretacións son posibles e o contexto precisa desfacer a ambigüidade.

Non confundas o acento gráfico coa puntuación. A frase Que documentación falta? leva signos de interrogación, pero que continúa sen acento.

---

Un procedemento eficaz para enunciados breves

Nunha cuestión de oposición, non convén decidir por “como soa”. Fai unha análise curta e ordenada:

1. Busca un antecedente. Se hai un nome previo retomado pola palabra, probablemente precisas un relativo: a solicitude que chegou, a persoa cuxos datos....
2. Comproba se falta unha información. Se o enunciado pregunta ou comunica unha pregunta indirecta, usa un interrogativo: Non sei quen chamou.
3. Detecta intensidade. Se a finalidade é ponderar, é un exclamativo: Canta documentación!
4. Revisa a referencia.
   • Persoa: quen.
   • Lugar: onde.
   • Tempo: cando.
   • Modo: como.
   • Cantidade: canto, canta, cantos, cantas.
   • Posesión en rexistro formal: cuxo, cuxa, cuxos, cuxas.
5. Fai a comprobación gráfica final. Elimina interferencias frecuentes: *quenes, *cuio, *donde e, nas preguntas directas, acentos como *qué, *quén ou *cuándo.

---

Peche

Os elementos máis importantes desta lección son estes:

• Os relativos enlazan unha información cun antecedente; destacan que, quen, cal, canto e cuxo.
• Quen é invariable: nunca *quenes.
• Cuxo concorda coa cousa posuída e é especialmente útil en linguaxe administrativa; *cuio non é normativo.
• A forma correcta para lugar é sempre onde, non *donde.
• Os interrogativos e exclamativos galegos escríbense normalmente sen acento, tamén nas interrogativas indirectas, salvo ambigüidade efectiva.

Na seguinte lección pasarás ás preposicións, conxuncións e conectores, outro foco habitual de opcións moi próximas entre si nas probas de galego do SERGAS.