Detección y sustitución de castellanismos y falsos amigos en gallego

Ola. Na lección anterior traballaches como elixir preposicións, conxuncións e conectores segundo a relación entre as partes da oración. Ese método de ler o enunciado completo antes de decidir será tamén esencial agora: un castelanismo pode “soar normal” por costume, pero non encaixa na norma galega que se avalía na proba.

Nesta lección aprenderás a distinguir dous fenómenos próximos, pero non idénticos: os castelanismos, que son formas ou usos interferidos polo castelán e que deben substituírse, e os falsos amigos, palabras semellantes nas dúas linguas cuxo significado non coincide exactamente. O foco estará no vocabulario e nas expresións que poden aparecer en textos administrativos e sanitarios.

---

Castelanismo non é o mesmo ca palabra compartida

O contacto habitual entre galego e castelán explica que haxa interferencias. Nun exame, porén, non se pregunta se unha forma se usa na conversa diaria, senón se é a forma normativa adecuada no contexto dado.

Un castelanismo é a incorporación ao galego dunha forma, unha construción ou un significado propio do castelán cando existe unha opción galega normativa. Pode adoptar varias aparencias:

Tipo	Forma que debes detectar	Solución ou criterio
Palabra castelá sen adaptar	solicitud, plazo, ayuntamiento	solicitude, prazo, concello
Forma castelanizada	concexal, conexo para o animal	concelleiro/a, coello
Calco de expresión	en primer lugar	en primeiro lugar
Uso de significado alleo	desenrolar un programa	desenvolver un programa

Ao mesmo tempo, non debes eliminar automaticamente unha palabra por coincidir co castelán. Formas como hospital, paciente, informe, consulta, documento, administración ou vacina son perfectamente válidas en galego. A coincidencia formal non demostra un castelanismo.

A pregunta útil é esta: a palabra pertence á norma galega e expresa aquí o significado preciso?

---

Interferencias: localiza primeiro o nivel do erro

Os castelanismos non son só palabras illadas. Tamén poden afectar ao xénero, aos pronomes ou á estrutura da oración. Xa estudaches varios destes puntos nas leccións anteriores: estes e non estos; calquera e non calquer; a leite e non o leite; e as contraccións como ao, na, coa ou polo.

A idea importante é que non abonda con “galeguizar” a aparencia dunha palabra. Por exemplo, desenrolar existe, pero refírese literalmente a quitar o que está enrolado nun rolo. Un programa de vacinación, un procedemento ou un proxecto non se desenrolan: desenvólvense.

Do mesmo xeito, prantexar non é a opción normativa. Segundo o contexto, podes:

• formular unha pregunta;
• propoñer unha medida;
• presentar unha solicitude;
• suscitar unha dúbida;
• expor un problema.

Nun test, a alternativa correcta non sempre será unha tradución única: será a que concorde mellor co sentido da oración.

---

Léxico administrativo e sanitario de alta rendibilidade

Nas comunicacións do SERGAS aparecen con frecuencia termos administrativos. Algúns son moi transparentes para unha persoa castelanfalante; precisamente por iso convén consolidar a forma galega normativa.

Forma que cómpre evitar nun texto galego	Forma normativa frecuente	Exemplo
solicitud	solicitude	A solicitude ներկայացarase no prazo establecido.
plazo	prazo	O prazo de presentación remata o venres.
ayuntamiento	concello	O concello publicou a información.
concejal	concelleiro / concelleira	A concelleira informou da medida.
consejería	consellería	A Consellería de Sanidade emitiu a instrución.
empleo	emprego	A oferta pública de emprego inclúe novas prazas.
sello	selo	O documento leva o selo da unidade.
rellenar un formulario	cubrir un formulario	Debe cubrir o formulario de actualización de datos.
adjunto	adxunto	Remítese o informe adxunto.
contraseña	contrasinal	Introduza o contrasinal de acceso.
desarrollo	desenvolvemento	Avaliarase o desenvolvemento do programa.
desarrollar	desenvolver	A unidade desenvolveu a campaña informativa.

Unha precisión útil: selo coincide co castelán, pero é correcto en galego. Pola contra, a secuencia solicitud pode resultar familiar, mais a forma normativa é solicitude. Non se trata, pois, de buscar palabras “moi diferentes”, senón de recoñecer a solución establecida en galego.

Algúns termos administrativos admiten matices segundo o contexto. Por exemplo, quenda é unha opción moi habitual para “turno”, e posto pode equivaler a “puesto”. Cando varias formas son posibles, o exame adoita ofrecer unha opción claramente normativa fronte a outra directamente castelanizada.

---

Falsos amigos: cando a palabra é galega, pero o significado engana

Un falso amigo non é necesariamente un erro ortográfico. Pode ser unha palabra galega correcta que, por parecerse a outra castelá, leva a interpretar mal a frase ou a escoller unha opción inadecuada.

A diferenza é fundamental:

• Nun castelanismo, substitúes unha forma non normativa por outra galega.
• Nun falso amigo, a palabra pode ser normativa, pero debes entender o seu valor real no contexto.

Observa estes casos:

Forma galega	Significado en galego	Confusión posible co castelán
preto / preta	próximo, cercano	Non significa “prieto”
sensible	que percibe ou sofre facilmente estímulos; sensible	Non significa “sensato” ou “razoable”
taxa	tributo, tarifa ou importe oficial	Non é unha cunca; ese sentido corresponde ao castelán taza
cativo / cativa	pequeno, escaso	Non significa unha persoa “cautiva”

Vexamos como funcionan dentro dunha oración:

• O centro de saúde está preto da estación.
  Preto significa “cerca”. A forma correcta non é unha adaptación de prieto.

• A persoa usuaria é especialmente sensible a este medicamento.
  Aquí sensible expresa capacidade de reacción ou afectación. Se a idea fose “razoable”, a opción sería sensata:
  Tomou unha decisión sensata.

• A taxa por expedición do certificado debe aboarse antes da presentación.
  Taxa pertence ao léxico administrativo: designa unha cantidade ou tarifa oficial.

• Produciuse un cativo atraso na atención.
  Cativo significa pequeno. É unha palabra útil para interpretar textos breves, aínda que non sexa a máis frecuente nunha comunicación formal.

O contexto decide. Nunha cuestión de vocabulario, non escollas a opción máis parecida ao castelán: escolle a que permite reconstruír o significado completo da oración.

---

Como resolver unha cuestión de exame

Cando apareza unha palabra sospeitosa, aplica unha revisión breve e ordenada:

1. Identifica a idea principal da oración. Decide se fala dun trámite, dun prazo, dun cargo público, dunha acción ou dunha calidade.
2. Busca a palabra clave. En presentar a ___ dentro do prazo, o núcleo é o documento administrativo; isto orienta cara a solicitude.
3. Distingue forma e significado. Pregúntate se a opción é castelán introducido no galego ou unha palabra galega cun sentido que debes interpretar.
4. Elimina os enganos habituais. Desconfía especialmente de finais como -ción cando existe unha forma en -ción ou -tude propia do galego, e de palabras castelás introducidas sen adaptación.
5. Le de novo o enunciado enteiro. A resposta debe ser normativa e, ademais, encaixar no contexto.

Por exemplo:

A unidade sanitaria ___ o programa de prevención durante o ano pasado.

Se as opcións son desarrollou, desenvolveu e desenrolou, a opción correcta é desenvolveu. Trátase dun programa, isto é, dunha actividade que se leva a cabo; non dun rolo que se desenrola.

A persoa aspirante debe ___ o formulario antes de presentalo.

A forma esperable é cubrir. O contexto é administrativo e refírese a completar os datos dun impreso.

O novo punto de atención está ___ do hospital.

A resposta é preto: a oración expresa proximidade espacial. É unha palabra galega correcta, non un castelanismo.

---

Práctica guiada: corrixir sen “adiviñar”

Agora convén traballar con enunciados que mesturan varias clases de desviacións. O teu obxectivo non é só substituír unha forma: antes de corrixila, decide se é un castelanismo léxico, un problema ortográfico ou unha interferencia gramatical. Esa clasificación axúdache a non repetir o erro.

Ao revisar, crea unha lista breve de erros persoais. É máis útil anotar unha frase completa ca unha parella illada:

• solicitude, non solicitud: Presentou a solicitude telematicamente.
• prazo, non plazo: O prazo é de dez días hábiles.
• desenvolver, non desarrollar: Desenvolveuse unha campaña de prevención.
• contrasinal, non contraseña: Restableza o contrasinal de acceso.
• preto significa “cerca”: A consulta está preto da entrada principal.

Así estudas cada forma coa súa función e co seu contexto, que é como aparecerá na proba.

---

Peche

Nesta lección distinguiches dúas fontes de erro diferentes:

• Os castelanismos introducen no galego palabras, formas ou usos non normativos: solicitud, plazo, ayuntamiento, desarrollou, prantexar.
• A substitución debe respectar o contexto: solicitude, prazo, concello, desenvolveu, ou verbos como formular e propoñer.
• Os falsos amigos son palabras galegas válidas que poden interpretarse mal por semellanza co castelán: preto, sensible, taxa, cativo.
• Non toda palabra coincidente co castelán é incorrecta. Nun test, comproba sempre forma normativa e significado preciso.

No seguinte módulo pasarás do enunciado illado ao texto breve: practicarás como inferir o significado de palabras e expresións galegas a partir do contexto, unha habilidade especialmente útil cando unha opción léxica non che resulta familiar.