Género y número de sustantivos y adjetivos gallegos frecuentes

Ola de novo. Na lección anterior traballaches a ortografía de formas que poden resultar enganosas por influencia do castelán, como inxección, estranxeiro ou conduta. Agora imos completar esas palabras: non abonda con coñecer a grafía; nunha pregunta tipo test tamén tes que decidir se corresponde o/a, se vai en singular ou plural e como deben concordar os adxectivos.

Nesta lección aprenderás a formar o xénero e o número de substantivos e adxectivos frecuentes, con especial atención a formas rendibles no contexto sanitario e administrativo: dose, análise, hepatite, sinal, hospital, paciente, vacinación. A idea central é distinguir o xénero propio do substantivo da concordancia que deben adoptar as palabras que o acompañan.

---

1. Xénero e número: dúas informacións distintas

Os substantivos e os adxectivos poden variar en:

• xénero: masculino ou feminino;
• número: singular ou plural.

En galego, o xénero non sempre coincide co do castelán nin expresa necesariamente o sexo da persoa ou ser nomeado. É unha propiedade gramatical que hai que coñecer ou detectar polo artigo e pola concordancia.

Por exemplo:

Substantivo	Xénero	Número	Grupo correcto
o sinal	masculino	singular	o sinal clínico
a dose	feminino	singular	a dose indicada
os sinais	masculino	plural	os sinais clínicos
as doses	feminino	plural	as doses indicadas

A diferenza entre sinal e dose non está só no artigo: o adxectivo tamén debe adaptarse. Nun test, unha opción pode conter palabras correctas illadamente e ser incorrecta porque non concordan entre si.

A orde práctica de análise é:

1. Localiza o substantivo principal.
2. Decide o seu xénero e número.
3. Comproba o artigo, demostrativo ou cuantificador.
4. Fai concordar o adxectivo, participio ou outra palabra variable que dependa del.

---

2. Como se forma o feminino

A oposición máis habitual consiste en engadir ou substituír por -a:

Masculino	Feminino
enfermeiro	enfermeira
médico	médica
profesor	profesora
alto	alta
ingresado	ingresada

Así, podemos dicir:

• o enfermeiro especializado;
• a enfermeira especializada;
• os enfermeiros especializados;
• as enfermeiras especializadas.

Non obstante, non todo feminino se crea simplemente engadindo unha a. Convén reter algúns patróns frecuentes.

Terminacións que cambian

Terminación masculina	Feminino	Exemplos
$-\acute{a}n$	$-\acute{a}$	irmán / irmá, ancián / anciá, capitán / capitá
$-\acute{o}n$	$-oa$	león / leoa, patrón / patroa
$-\acute{ı}n$	$-ina$	bailarín / bailarina
$-\acute{e}s$ en xentilicios	$-esa$	burgués / burguesa
formas especiais	forma propia	actor / actriz, heroe / heroína

En termos de exame, estas formacións especiais son máis rendibles que longas listas de excepcións. Por exemplo, entre heroína e unha forma inventada como heroa, a correcta é heroína.

Hai tamén substantivos que designan persoas pero non cambian de forma; o artigo indica o xénero:

• o paciente / a paciente;
• o/a profesional;
• o/a xornalista;
• o/a cónxuxe.

Con estes substantivos, o adxectivo si debe concordar:

• o paciente ingresado;
• a paciente ingresada;
• os pacientes ingresados;
• as pacientes ingresadas.

Isto permite evitar un erro típico: escribir a paciente ingresado. O substantivo paciente non cambia, pero ingresada debe ser feminino.

---

3. O xénero fixo: as trampas máis útiles para o SERGAS

Non é seguro deducir o xénero só pola terminación. Moitas palabras acabadas en -e, -axe, -ma ou con aspecto semellante ao castelán cómpre aprendelas coa súa forma completa: artigo + substantivo.

Estas son algunhas formas que convén almacenar xa como bloque:

Femininos	Masculinos
a análise	o sangue
a dose	o sinal
a hepatite	o leite
a síndrome	o labor
a orde	o cárcere
a dor	o costume
a cor	o nariz
a viaxe	o garaxe

A interferencia co castelán é visible en varios casos:

• castelán el color; galego a cor;
• castelán la sangre; galego o sangue;
• castelán la señal; galego o sinal;
• castelán el análisis; galego a análise.

Por tanto, son correctas expresións como:

• a análise clínica;
• a dose prescrita;
• a hepatite vírica;
• a síndrome detectada;
• o sinal de alarma;
• o sangue do paciente.

Algúns cambios de xénero non representan masculino e feminino da mesma realidade, senón palabras diferentes:

• a testemuña: a persoa que presencia ou declara algo;
• o testemuño: a declaración, proba ou relato;
• a fin: o remate, como en a fin da consulta;
• o fin: a finalidade, como en o fin do protocolo.

Nunha pregunta breve, o contexto será o que permita escoller entre estas formas.

---

4. Formar o plural sen castelanizar

As regras de plural son válidas tanto para substantivos como para adxectivos. O procedemento máis eficiente consiste en mirar a última letra da forma singular.

Final en vogal ou ditongo: engádese $-s$

Singular	Plural
vacina	vacinas
persoa	persoas
historia	historias
lei	leis
grave	graves

Así:

• unha vacina eficaz;
• varias vacinas eficaces.

Final en $-r$ ou $-z$: engádese $-es$

Singular	Plural
muller	mulleres
hospital non pertence a este grupo	—
valor	valores
dor	dores
vez	veces
luz	luces

A forma muller é especialmente útil: non forma o plural como mullers, senón mulleres.

Final en $-n$: engádese $-s$

Singular	Plural
can	cans
vacinación	vacinacións
inxección	inxeccións
prevención	prevencións

Isto explica unha forma moi frecuente en textos sanitarios: inxeccións, non inyeccións nin inxecciónes.

Final en $-s$ ou $-x$: atención á tonicidade

As palabras agudas terminadas en $-s$ adoitan engadir $-es$:

Singular	Plural
compás	compases
deus	deuses
país	países

Pola contra, moitas palabras graves ou esdrúxulas acabadas en $-s$ ou $-x$ permanecen invariables:

Singular	Plural
o lapis	os lapis
o luns	os luns
o clímax	os clímax

Aquí o artigo ou o contexto indica o número. Non debes engadir un plural inexistente como lunses.

Final en $-l$: o grupo máis importante

As palabras acabadas en -l cambian segundo sexan monosílabas, agudas ou graves:

Tipo	Singular	Plural
Monosílaba	cal	cales
Aguda de máis dunha sílaba	animal	animais
Aguda de máis dunha sílaba	hospital	hospitais
Aguda de máis dunha sílaba	profesional	profesionais
Grave	fácil	fáciles
Grave	útil	útiles

Este contraste aparece con frecuencia no vocabulario laboral:

• o hospital público;
• os hospitais públicos;
• un profesional cualificado;
• varios profesionais cualificados.

Observa que non basta con pluralizar o substantivo: tamén cambian os adxectivos. A opción os hospitais público falla pola concordancia, aínda que hospitais estea ben escrito.

Ao formar un plural, revisa tamén a acentuación. A regra de plural pode cambiar a terminación e, con ela, a necesidade de acento gráfico. Por exemplo, carácter pasa a caracteres, mentres fácil pasa a fáciles.

---

5. Concordancia: construír o grupo nominal completo

Un adxectivo expresa unha propiedade do substantivo e debe coincidir con el en xénero e número. Hai dous casos básicos.

Adxectivos con catro formas posibles

O adxectivo alto presenta marcas de xénero e número:

	Singular	Plural
Masculino	alto	altos
Feminino	alta	altas

O mesmo ocorre con clínico/clínica, especializado/especializada ou ingresado/ingresada.

Grupo nominal	Por que é correcto
o informe clínico	masculino singular
a historia clínica	feminino singular
os informes clínicos	masculino plural
as ისტორი​​as clínicas	feminino plural

A última expresión debe escribirse correctamente como as historias clínicas: as tres palabras concordan en feminino plural.

Adxectivos invariábeis en xénero

Outros adxectivos conservan a mesma forma no masculino e no feminino singular:

Substantivo masculino	Substantivo feminino
o informe grande	a sala grande
un caso especial	unha situación especial
un procedemento fácil	unha tarefa fácil

No plural, seguen as regras xerais:

• grande / grandes;
• especial / especiais;
• fácil / fáciles.

Non formes, por tanto, variantes como granda ou especiala. O xénero xa queda indicado polo artigo e polo substantivo; o adxectivo non precisa unha marca feminina propia.

---

6. Método de revisión para unha pregunta tipo test

Cando teñas que escoller entre varias secuencias parecidas, evita mirar só a última palabra. Revisa o grupo completo.

1. Identifica o substantivo núcleo. En as doses administradas, o núcleo é doses.
2. Determina o xénero léxico. Dose é feminino, aínda que acabe en -e.
3. Forma o número. dose pasa a doses.
4. Fai concordar o resto. Debe ser as doses administradas, non os doses administrados.
5. Comproba a forma no dicionario mental. Lembra especialmente os pares que poden estar influídos polo castelán: a análise, o sangue, a cor, o sinal, os hospitais, os profesionais.

Estas son algunhas secuencias-modelo que convén visualizar enteiras:

• a dose única / as doses únicas;
• o sinal clínico / os sinais clínicos;
• a paciente ingresada / as pacientes ingresadas;
• o hospital público / os hospitais públicos;
• a análise completa / as análises completas;
• o profesional cualificado / as profesionais cualificadas.

Non memorices só palabras soltas. Para responder con rapidez, é máis eficaz gardar pequenas estruturas completas: artigo, substantivo e adxectivo.

---

Nesta lección distinguiches o xénero gramatical do substantivo e as marcas que expresan número. As ideas fundamentais son estas:

• o xénero de moitos substantivos debe aprenderse coa súa forma completa: a análise, a dose, o sangue, o sinal;
• o feminino pode formarse con $-a$, pero tamén con patróns como irmán/irmá, león/leoa ou heroe/heroína;
• o plural depende da terminación: mulleres, vacinacións, hospitais, fáciles, lapis;
• o artigo e o adxectivo deben concordar co substantivo en xénero e número.

Na seguinte lección aplicarás esta atención ás formas pequenas pero decisivas: as contraccións de preposicións con artigos e demostrativos, como as que aparecen en ao hospital, da paciente ou nestas condicións.