Contracciones de preposicións con artigos e demostrativos en galego

Ola de novo. Na lección anterior practicaches como identificar o xénero e o número dun substantivo para que artigo e adxectivo concorden: a dose prescrita, os hospitais públicos, as pacientes ingresadas. Esa análise é agora o primeiro paso dunha habilidade moi rendible en test: decidir cando unha preposición e a palabra que a segue deben escribirse como unha única forma.

Nesta lección traballarás as contraccións con artigos determinados e indeterminados, e coas formas demostrativas. O obxectivo práctico é detectar con rapidez opcións incorrectas como en o hospital, de esta consulta ou con a paciente.

---

1. Que é unha contracción e cando se produce

Unha contracción é a unión gráfica dunha preposición cun artigo ou cun demostrativo. Non é unha elección de estilo: cando a combinación corresponde, a forma unida é a normativa.

Por exemplo:

• en + o hospital dá no hospital;
• de + a paciente dá da paciente;
• con + as familias dá coas familias;
• en + esta unidade dá nesta unidade.

A regra só funciona se a preposición introduce directamente o grupo nominal. Por iso, antes de contraer, convén facer unha comprobación rápida:

1. Identifica a preposición: a, con, de, en, por.
2. Mira a palabra seguinte: é un artigo, un demostrativo ou outra clase de palabra?
3. Decide se a preposición rexe ese grupo nominal.
4. Aplica a forma normativa correspondente.

A páxina da Xunta ofrece unha táboa inicial moi útil para fixar o sistema completo.

---

2. Preposicións con artigo determinado: o cadro esencial

Os artigos determinados son o, a, os, as. Coas preposicións máis frecuentes, forman estas contraccións:

Preposición	o	a	os	as
a	ao / ó	á	aos / ós	ás
con	co	coa	cos	coas
de	do	da	dos	das
en	no	na	nos	nas
por	polo	pola	polos	polas

As formas ao e ó, así como aos e ós, son variantes normativas. Para escribir con seguridade e evitar dubidar, podes adoptar ao e aos como opción habitual, pero debes recoñecer tamén ó e ós nunha pregunta tipo test.

Aplicación en contexto sanitario e administrativo

Secuencia de partida	Forma correcta	Exemplo
a + o hospital	ao hospital	A persoa paciente acudiu ao hospital.
a + a consulta	á consulta	Chegou á consulta ás nove.
con + o protocolo	co protocolo	Actuaron conforme co protocolo.
de + a historia clínica	da historia clínica	Revisaron os datos da historia clínica.
en + os centros	nos centros	A medida aplicarase nos centros sanitarios.
por + as urxencias	polas urxencias	Entrou polas urxencias.

O castelán pode inducir dous erros recorrentes:

• con o paciente non é correcto: debe ser co paciente;
• en o centro non é correcto: debe ser no centro.

Convén visualizar a contracción como unha unidade. Non penses primeiro “en o” e logo intentes corrixilo; almacena directamente no hospital, na consulta, nos centros, nas probas.

polas.

---

3. O artigo indeterminado: menos combinacións, pero moi frecuentes

Cos artigos indeterminados un, unha, uns, unhas, só contraen con, de e en.

Preposición	un	unha	uns	unhas
con	cun	cunha	cuns	cunhas
de	dun	dunha	duns	dunhas
en	nun	nunha	nuns	nunhas

Exemplos útiles:

• unha incidencia nun centro de saúde;
• o informe dun profesional;
• falou cunha enfermeira;
• a atención prestada nuns servizos determinados;
• os datos dunhas análises recentes.

En cambio, a e por non contraen co artigo indeterminado:

• a un paciente, non aun paciente;
• a unha usuaria, non á unha usuaria;
• por un motivo clínico, non porun motivo;
• por unhas razóns organizativas, non porunhas razóns.

Hai aquí unha trampa visual: á só corresponde a a + a, artigo determinado feminino. En a unha consulta, unha é artigo indeterminado; polo tanto, mantéñense dúas palabras.

---

4. Contraccións con demostrativos

Os demostrativos sitúan algo respecto de quen fala: este/esta, ese/esa, aquel/aquela. Coas preposicións de e en contraen obrigatoriamente.

Demostrativo de partida	Con de	Con en
este, esta, estes, estas	deste, desta, destes, destas	neste, nesta, nestes, nestas
ese, esa, eses, esas	dese, desa, deses, desas	nese, nesa, neses, nesas
aquel, aquela, aqueles, aquelas	daquel, daquela, daqueles, daquelas	naquel, naquela, naqueles, naquelas

As formas neutras tamén contraen:

Demostrativo neutro	Con de	Con en
isto	disto	nisto
iso	diso	niso
aquilo	daquilo	naquilo

Observa os pares:

• Nesta unidade aplícase este procedemento.
• A información desta unidade é confidencial.
• Non estou de acordo con iso; pensa niso antes de responder.
• Daquela convocatoria conservamos a documentación.
• Naqueles casos é necesaria unha valoración específica.

Non se deben contraer a, con ou por cos demostrativos:

• a esta persoa, non á esta persoa;
• con ese informe, non conese informe;
• por aquelas razóns, non poraquelas razóns.

A diferenza entre nesta e na esta é especialmente típica. A primeira é a forma normativa porque hai unha combinación de en + esta. Pola contra, en na consulta, a forma procede de en + a: o resultado pode parecer similar, pero o elemento inicial é distinto.

---

5. A excepción que evita automatismos

Non contraías simplemente porque vexas unha preposición seguida dun artigo. A preposición debe introducir directamente o grupo formado por artigo e substantivo.

Compara:

• O informe dos profesionais está arquivado.
  Aquí de introduce os profesionais, polo que corresponde dos.

• Antes de os profesionais seren avisados, débese revisar a incidencia.
  Aquí de forma parte da construción que introduce o infinitivo conxugado seren avisados; non rexe directamente os profesionais. Por iso se mantén de os.

Esta excepción non é a máis habitual nun test básico, pero é importante porque impide aplicar a contracción de maneira mecánica. Nas preguntas ordinarias do SERGAS, a maioría dos casos serán directos: do paciente, na consulta, co protocolo, nesta situación.

As normas da Real Academia Galega presentan tanto a regra como este límite.

---

6. Método rápido para responder nun test

Cando aparezan opcións moi semellantes, aplica este procedemento breve:

1. Localiza a preposición.
   Por exemplo, en ___ paciente recibiu a alta, identifica de.

2. Identifica a palabra que segue.
   Se é a paciente, trátase de artigo determinado feminino singular.

3. Consulta mentalmente a combinación.
   de + a forma da.

4. Le a secuencia xa contraída.
   A opción correcta é A evolución da paciente foi favorable.

5. Revisa a concordancia que estudaches na lección anterior.
   En nestas situacións clínicas, nestas e clínicas concordan con situacións, feminino plural.

Unha síntese útil para memorizar é esta:

• artigo determinado: ao, á, co, coa, do, da, no, na, polo, pola;
• artigo indeterminado: cun, cunha, dun, dunha, nun, nunha;
• demostrativos: deste, desta, nese, nesa, daquela, naquela, disto, niso.

---

As contraccións non son palabras illadas para aprender de memoria: son o resultado de recoñecer que preposición e determinante forman unha unidade. Para o exame, reteña especialmente estas ideas:

• con artigo determinado, contraen a, con, de, en e por;
• con artigo indeterminado, contraen con, de e en, pero non a nin por;
• con demostrativos, contraen de e en: desta, nesa, daquel, naquela;
• a contracción só se aplica cando a preposición rexe directamente o grupo nominal;
• comproba sempre xénero e número: das pacientes, nos hospitais, naquelas unidades.

Con isto péchase o módulo de ortografía e formas nominais. Na seguinte lección comezarás o bloque verbal, centrado nas terminacións normativas dos verbos regulares de indicativo máis frecuentes nas preguntas do SERGAS.