Acentuación gráfica y diacríticos en gallego

Ola. Nesta primeira lección comezamos o módulo de ortografía e formas nominais, orientado a decisións rápidas de pregunta tipo test. A acentuación é un punto especialmente rendible: combina regras mecánicas, algunhas excepcións previsibles e varios diacríticos que poden cambiar por completo o significado dunha opción.

Ao rematar, poderás identificar a sílaba tónica, decidir cando corresponde o acento agudo en galego e evitar interferencias habituais do castelán, sobre todo nos demostrativos e nos interrogativos. Tamén distinguirás os diacríticos máis frecuentes en enunciados breves de ámbito administrativo ou sanitario.

---

1. Primeiro: acento oral non é o mesmo que acento gráfico

Toda palabra de máis dunha sílaba ten unha sílaba tónica, a que se pronuncia con maior intensidade. O acento gráfico é só a marca escrita que se emprega nalgúns casos para indicar esa tonicidade ou para distinguir palabras iguais na escrita.

En galego úsase un único signo gráfico: o acento agudo: á, é, í, ó, ú. Non se emprega o acento grave.

Antes de mirar como acaba unha palabra, cómpre saber onde recae a forza de voz:

• Agudas: a sílaba tónica é a última: ca-fé, co-ra-zón.
• Graves: a sílaba tónica é a penúltima: mó-bil, pa-xa-ro.
• Esdrúxulas: a sílaba tónica é a antepenúltima: mé-di-co, xur-í-di-co.
• Sobreesdrúxulas: a sílaba tónica queda antes da antepenúltima: dí-xo-no-lo.

Dedica uns minutos á fonte normativa. É máis útil que memorizar listas soltas, porque permite xustificar a resposta cando o test presenta palabras pouco familiares.

O Esquema de acentuación resume visualmente a posición da sílaba tónica e os finais que debes inspeccionar.

---

2. As tres regras xerais que resolven a maioría das preguntas

A regra non se reduce a “as agudas levan acento” ou “as graves non o levan”. O final gráfico da palabra decide o resultado.

Tipo de palabra	Cando leva acento gráfico	Exemplos
Aguda	Se é polisílaba e acaba en vogal, vogal + n, vogal + s ou vogal + ns	café, irmán, corazón, mazás, comúns
Grave	Se acaba en consoante distinta de n ou s, ou nun grupo consonántico distinto de ns; tamén se acaba en ditongo decrecente	móbil, difícil, réptil, bíceps, amábeis
Esdrúxula	Sempre	médico, dúbida, xurídico
Sobreesdrúxula	Sempre	díxonolo

Agudas: non esquezas que deben ter máis dunha sílaba

Levan acento palabras como café, aquí, irmán, corazón ou comúns. Pero unha palabra aguda non leva acento só por rematar en n ou s: debe cumprir a regra completa.

Hai tres grupos que convén reter:

1. Os monosílabos non se acentúan pola regra xeral: fe, xa, si, Xan, tres.
   Máis adiante veremos que algúns si poden levar acento diacrítico.

2. As agudas acabadas nun ditongo decrecente non levan acento, aínda que rematen en s ou n:
   ademais, capitais, papeis, españois, seguiu, colleu.

3. Tampouco levan acento se rematan noutra consoante:
   capital, papel, cantar, nariz, arroz.

Unha trampa típica para quen escribe baixo influencia do castelán é ademais: en galego escríbese sen acento.

Graves: mira con precisión o final

As graves non se acentúan cando rematan en vogal, vogal + n, vogal + s ou vogal + ns:

• canta, cantas, cantan
• lapis
• canons, dolmens
• paxaro, beirarrúa

En cambio, levan acento se acaban noutra consoante:

• móbil
• difícil
• réptil
• Félix
• bíceps

O caso de lapis é moi representativo para o test: é unha palabra grave, pero en galego escríbese lapis, sen acento.

Esdrúxulas: a regra máis segura

Se a tonicidade recae na antepenúltima sílaba, a palabra leva sempre acento:

• médico
• mágoa
• dúbida
• xurídico
• tónica

Nesta regra non precisas analizar o final. Identificada unha esdrúxula, o acento é obrigatorio.

---

3. O caso especial de i e u en hiato

Un ditongo reúne dúas vogais na mesma sílaba; por exemplo, en papeis hai un ditongo final. Un hiato, en cambio, separa as vogais en sílabas diferentes: ca-í-da.

Independentemente das regras de agudas e graves, as vogais i e u tónicas levan acento cando aparecen inmediatamente antes ou despois dunha vogal átona. O acento informa de que hai hiato.

Observa estes exemplos:

• a-ín-da: aínda
• ba-úl: baúl
• ca-í-da: caída
• mi-ú-do: miúdo
• e-go-ís-mo: egoísmo
• sa-ír: saír
• sú-a: súa
• pre-xu-í-zo: prexuízo

A excepción que convén lembrar é a presenza de h entre as vogais: se a h se interpón, non se coloca este acento para marcar o hiato. A forma normativa é prohibo, non prohíbo.

Na práctica, cando vexas unha secuencia de vogais cunha i ou unha u, non decidas só pola letra final da palabra. Primeiro comproba se esa vogal é tónica e se forma hiato.

---

4. O acento diacrítico: mesma grafía, función ou significado diferente

O acento diacrítico non responde á regra xeral de posición da sílaba tónica. A súa función é diferenciar dúas palabras que se escriben igual, pero teñen significado, pronuncia ou función gramatical distinta.

Por iso poden levar acento palabras monosílabas como é, dá ou té, aínda que os monosílabos non se acentúen pola regra ordinaria.

Estes son os pares máis rendibles para SERGAS:

Forma con acento	Forma sen acento	Distinción útil
é	e	verbo ser / conxunción
dá	da	verbo dar / contracción de de + a
máis	mais	cantidade ou adverbio / conxunción equivalente a “pero”
só	so	“solamente” / preposición “baixo”
té	te	infusión / pronome persoal
pór	por	verbo “poñer” / preposición
vén	ven	verbo vir / forma de ver ou imperativo de vir
vés	ves	verbo vir / verbo ver
nós	nos	pronome tónico / pronome átono ou contracción
vós	vos	pronome tónico / pronome átono
cómpre	compre	“é necesario” / forma do verbo comprar
fóra	fora	adverbio de lugar / pretérito de ser ou ir

Velaquí algúns contextos que fixan a diferenza:

• O médico é puntual e dá información clara.
• Cómpre pór os datos no informe.
• O paciente vén mañá, pero os familiares ven o documento hoxe.
• Hai máis consultas, mais o horario non cambia.
• Nós recibimos a citación; eles nos avisaron onte.

Hai, ademais, diacríticos relacionados con substantivos ou contraccións:

• óso: parte do corpo; oso: animal.
• póla: rama; pola: galiña ou contracción de por + a.
• pé: parte do corpo; pe: nome da letra.
• dó: compaixón; do: contracción de de + o.
• á, ás, ó, ós: formas contraídas da preposición a co artigo.

Non é necesario memorizar a lista como unha sucesión desordenada. Agrúpaos por función: verbos frecuentes (é, dá, vén, vés), pronomes (nós, vós) e partículas de uso constante (máis, só, por/pór).

---

5. Interferencias do castelán que o test pode aproveitar

Algunhas formas que en castelán poden aparecer acentuadas non levan acento de maneira automática en galego.

Demostrativos e un

Nunca se acentúan os demostrativos por funcionaren como pronomes:

• esta mesa
• quero esta
• mira esa
• colle aquela

Tampouco se acentúa un, sexa artigo, numeral ou pronome:

• un can
• un deles
• dáme un

Interrogativos e exclamativos

As formas cal, cando, canto, como, onde, que e quen non levan acento nas interrogativas ou exclamativas directas:

• Cal queres?
• Cando vés?
• Canto custa?
• Como che vai?
• Onde está?
• Que queres?
• Quen cho deu?

Tampouco se acentúan de forma ordinaria nas interrogativas indirectas:

• Pregúntalle cando volve.
• Non sei onde está.
• Preguntoulle cal quería.

O acento pode aparecer excepcionalmente para resolver unha ambigüidade real, como en dille qué queres fronte a dille que queres. Para un test, a idea esencial é esta: non traslades automaticamente a acentuación interrogativa do castelán ao galego.

Unha aplicación completa nunha frase

Observa a cadea:

O médico vén á consulta só pola mañá e dá máis información.

Cada acento ten unha razón distinta:

• médico é esdrúxula.
• vén distingue o verbo vir.
• á é unha forma contraída.
• só significa “solamente”.
• pola non leva acento: pode ser a contracción de por + a.
• mañá é aguda polisílaba rematada en vogal.
• dá é verbo e diferénciase de da.
• máis expresa cantidade e diferénciase de mais.

Esta análise é a que interesa desenvolver: non “poñer tildes”, senón asignar a cada unha unha causa normativa.

---

6. Protocolo breve para responder no test

Cando unha opción cambie só pola presenza ou ausencia dun acento, segue esta orde:

1. Busca primeiro un posible par diacrítico. Se ves mais/máis, da/dá, ven/vén ou por/pór, o contexto da oración é decisivo.
2. Identifica a sílaba tónica. Non confíes só na grafía; pronuncia mentalmente a palabra.
3. Comproba se hai hiato con i ou u tónicas. Esta regra pode prevalecer sobre o patrón xeral.
4. Clasifica a palabra: aguda, grave, esdrúxula ou sobreesdrúxula.
5. Examina o final gráfico. Nas agudas e graves, unha s, unha n, un grupo consonántico ou un ditongo poden modificar a resposta.
6. Descarta automatismos casteláns. Especial atención a que, quen, como, onde, demostrativos e un.

Para unha revisión rápida, pode resultar útil marcar mentalmente a razón de cada acento: X para esdrúxula, H para hiato, D para diacrítico e R para regra xeral. Se non podes indicar a razón, convén revisar a opción.

---

A idea central da lección é que a acentuación galega se resolve mediante tres capas: a tonicidade, a regra segundo o final da palabra e os casos especiais —sobre todo hiatos e diacríticos—. Lembra en particular estas trampas: ademais, lapis, paxaro e os interrogativos directos escríbense sen acento; en cambio, médico, miúdo, máis, vén e pór precisan unha xustificación distinta para o seu acento.

Na seguinte lección pasarás á grafía normativa de palabras con b/v, h, x/s e grupos consonánticos que adoitan producir erros en preguntas tipo test.